Probiotyk po antybiotyku: kiedy brać, jak długo i jak odbudować mikrobiotę po kuracji

Probiotyk po antybiotyku: kiedy brać, jak długo i jak odbudować mikrobiotę po kuracji

Probiotyk po antybiotyku to pytanie, które wraca co jesień, razem z pierwszymi infekcjami. Brać czy nie? Od kiedy? I jak długo, żeby brzuch wrócił do normy? Antybiotyk często jest po prostu potrzebny, ale nie wybiera, które bakterie zniszczy. Obok chorobotwórczych dostają się też te, które mieszkają w jelitach, i stąd wzdęcia, luźniejsze stolce albo dziwne zmęczenie po kuracji.

Poniżej zebraliśmy, co o probiotyku przy antybiotyku i po nim mówią badania, jak zwykle układa się odstęp od leku, jak odbudować florę bakteryjną po antybiotyku jedzeniem i codziennymi nawykami oraz kiedy lepiej nie zwlekać i iść do lekarza. Piszemy też o tym, czego nauka nie rozstrzygnęła, a takich miejsc jest sporo.

Co antybiotyk robi z mikrobiotą jelitową?

Antybiotyk nie odróżnia bakterii, które nam szkodzą, od tych, które nam pomagają. Po kuracji różnorodność mikrobioty jelitowej zwykle spada, a taki stan nazywamy dysbiozą. O jej przyczynach i objawach pisaliśmy osobno: Dysbioza jelitowa: objawy, przyczyny i jak odbudować mikrobiotę.

Najczęściej pojawiają się luźne stolce, wzdęcia, bóle brzucha, mdłości, czasem gorszy apetyt. Zwykle to przejściowe, ale pokazuje, że flora jelitowa po antybiotyku potrzebuje czasu, żeby wrócić do formy.

Ile tego czasu? Pokazało to badanie z „Nature Microbiology” z 2018 roku. Dwunastu zdrowych mężczyzn przez 4 dni przyjmowało mieszankę trzech mocnych antybiotyków. Mikrobiota wróciła do składu zbliżonego do wyjściowego po około półtora miesiąca, ale dziewięć powszechnych gatunków bakterii nie dało się wykryć u większości z nich nawet po pół roku. To skrajny przypadek, więc nie przekładajmy go jeden do jednego na zwykłą kurację. Wniosek jest jednak prosty: odbudowa mikrobioty po antybiotyku zajmuje tygodnie, nie kilka dni. Dlatego po tygodniu czy dwóch trudno ocenić, jak wygląda mikrobiota po antybiotyku, i nie ma co od razu uznawać, że nic nie pomaga.

Biegunka poantybiotykowa: co mówią badania o probiotykach

Biegunka poantybiotykowa to jeden z najczęstszych skutków ubocznych leczenia antybiotykiem. Według szacunków dotyczy nawet około 30% leczonych osób. Zazwyczaj jest łagodna i mija sama, ale czasem za problemem stoi bakteria Clostridioides difficile, która rozmnaża się, gdy antybiotyk osłabi jej naturalną konkurencję w jelitach.

Dane o probiotykach pochodzą głównie z dwóch dużych przeglądów badań. Meta-analiza z „JAMA” z 2012 roku objęła 63 badania i 11 811 osób. Probiotyki wiązały się tam z ryzykiem biegunki niższym o około 42% (RR 0,58). Z wyliczeń wynikało, że trzeba je podać mniej więcej 13 osobom, żeby u jednej uniknąć biegunki. Drugi przegląd, Cochrane z 2017 roku, objął 39 badań i 9 955 osób z prawidłową odpornością. Probiotyki wiązały się w nim z rzadszą biegunką wywołaną przez C. difficile. W tych badaniach probiotyk stosowano co najmniej przez cały czas antybiotykoterapii.

Zanim uznasz sprawę za zamkniętą: autorzy meta-analizy z „JAMA” sami zaznaczali, że badania bardzo się różniły, a szczepy często były słabo opisane, więc nie wiadomo, które probiotyki działają najlepiej i u kogo. Zalecenia towarzystw naukowych też nie są jednolite. W przeglądzie z „Federal Practitioner” zaznaczono m.in., że IDSA i SHEA nie rekomendowały ani nie odradzały rutynowego stosowania probiotyków w pierwotnej prewencji zakażenia C. difficile. Probiotyk nie jest więc lekiem na biegunkę ani gwarancją, że jej unikniesz, a wyników nie da się automatycznie przenieść na każdy preparat z apteki.

Probiotyk przed czy po antybiotyku? Odstęp i pora dnia

Jeśli zastanawiasz się, kiedy brać probiotyk przy antybiotyku, odpowiedź zależy trochę od konkretnego preparatu, ale kilka zasad powtarza się niemal wszędzie.

Najpierw odstęp. Antybiotyk może uszkadzać żywe bakterie z probiotyku, więc zwykle zaleca się przerwę 2–3 godzin między jednym a drugim (część źródeł mówi o 1–2 godzinach). Kolejność ma mniejsze znaczenie. Na pytanie, probiotyk przed czy po antybiotyku, większość źródeł odpowiada, że bez różnicy, byle nie łykać ich razem. Przy antybiotyku przyjmowanym dwa razy dziennie wygodnie jest wypić probiotyk mniej więcej w środku dnia, między dawkami.

Są wyjątki. Drożdże Saccharomyces boulardii nie reagują na antybiotyki przeciwbakteryjne, więc preparaty z nimi zazwyczaj można brać razem z lekiem. Czasem też producent potwierdza, że dany szczep jest na antybiotyk odporny i przerwa nie jest potrzebna, dlatego zajrzyj na etykietę.

Jedna ciekawostka: w badaniach, w których sprawdzano wpływ probiotyków na biegunkę poantybiotykową, często w ogóle nie zachowywano odstępu od leku. Przerwa to więc raczej ostrożna praktyka niż twarda zasada wynikająca z badań. Jeśli lekarz albo farmaceuta zaleci coś innego, trzymaj się ich wskazań.

Jak długo brać probiotyk po antybiotyku?

Tu trzeba uczciwie przyznać, że jednej sprawdzonej odpowiedzi nie ma. Polscy eksperci od pediatrii zwracali uwagę, że dostępne badania nie pozwalają rozstrzygnąć, czy probiotyk w ogóle trzeba przyjmować po zakończeniu kuracji. Sprawdzano go w trakcie antybiotykoterapii i do kilku dni po niej, a nie przed rozpoczęciem leczenia.

W poradnikach aptecznych liczby bywają różne: od kilku-kilkunastu dni po kuracji, przez co najmniej tydzień, po 2–4 tygodnie. Jako punkt odniesienia często przyjmuje się 2–4 tygodnie po ostatniej dawce antybiotyku, ale to bardziej zwyczaj niż zalecenie oparte na badaniach. To, ile brać probiotyk po antybiotyku, zależy też od preparatu, długości kuracji i od tego, jak się czujesz, bo mikrobiom każdego z nas wygląda inaczej.

Jeśli po kilku tygodniach nadal masz problemy trawienne, nie przedłużaj suplementacji na własną rękę. Lepiej zapytać lekarza.

Czy probiotyk po antybiotyku zawsze pomaga? Uczciwie o badaniach

Obraz nie jest czarno-biały. W 2018 roku naukowcy z Instytutu Weizmanna opublikowali w „Cell” badanie, w którym porównali trzy drogi po kuracji antybiotykowej: wieloszczepowy probiotyk, przeszczep własnej mikrobioty pobranej sprzed antybiotyku i samoistny powrót do równowagi. Probiotyk zasiedlał jelita lepiej niż u osób, które antybiotyku nie brały, ale opóźniał powrót własnej mikrobioty do stanu wyjściowego. Autorzy napisali wprost, że ewentualne korzyści z probiotyku mogą przez to być częściowo zniwelowane.

Nie przesądza to sprawy. W badaniu wzięło udział 21 zdrowych ochotników, sprawdzano jeden konkretny preparat i nie wiadomo, jak byłoby u osób chorych albo przy innych szczepach. Pokazuje to raczej, że więcej bakterii z kapsułki nie znaczy szybszej odbudowy, więc wybór preparatu i czas stosowania dobrze skonsultować z lekarzem lub farmaceutą.

To jeden z powodów, dla których tyle mówi się o diecie. Do niej zaraz przejdziemy.

Co jeść po antybiotyku, żeby odbudować florę bakteryjną?

Na pytanie, co jeść po antybiotyku, nie ma magicznej odpowiedzi. Żaden pojedynczy produkt nie „naprawi” mikrobioty, ale to, co jesz na co dzień, realnie wpływa na tempo powrotu do równowagi. Przy odbudowie mikrobioty jelitowej po antybiotyku pomagają głównie proste rzeczy.

Zacznij od błonnika i różnorodności. Warzywa, owoce, pełne ziarna, strączki i orzechy są pożywieniem dla bakterii jelitowych, a im bardziej zróżnicowany talerz, tym większa szansa na zróżnicowaną mikrobiotę. Dobrze działają też produkty prebiotyczne, jak cebula, czosnek, por, banany czy karczochy. Bakterie fermentują ich składniki i powstają krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe (SCFA), o których pisaliśmy przy okazji jesiennej odporności.

Dołóż produkty fermentowane: kefir, jogurt naturalny z żywymi kulturami, kiszoną kapustę, ogórki kiszone. Jeśli masz wrażliwy brzuch, wprowadzaj je stopniowo. W pierwszych tygodniach po kuracji lepiej też ograniczyć dodany cukier i alkohol, bo nie sprzyjają równowadze flory jelitowej. A przy luźnych stolcach pij dużo płynów, bo razem z nimi tracisz wodę i elektrolity.

I jeszcze rzecz, o której łatwo zapomnieć: sen, ruch i stres. Jelita reagują na rytm całego dnia, a o nocnej regeneracji piszemy w artykule Sen to najtańsza „terapia regeneracyjna”. Dieta jest fundamentem, a suplementy tylko dodatkiem. Zróżnicowanego jadłospisu nie zastąpią.

Probiotyk, postbiotyk czy oba? Jak możesz wesprzeć jelita po kuracji

Probiotyk zawiera żywe mikroorganizmy. Postbiotyk według definicji Międzynarodowego Towarzystwa Naukowego ds. Probiotyków i Prebiotyków (ISAPP) to preparat z inaktywowanych mikroorganizmów i/lub ich składników, który może przynosić korzyść zdrowotną. Nie opiera się więc na żywych bakteriach. Badań nad probiotykami w kontekście antybiotykoterapii jest znacznie więcej niż nad postbiotykami, dlatego nie obiecujemy tu cudów, tylko pokazujemy kierunki wsparcia. Różnice opisaliśmy też w artykule Postbiotyki: czym są i dlaczego nazywa się je nową generacją wsparcia jelit.

W Pretty-Care przygotowaliśmy płynne formuły, które można włączyć do rutyny po antybiotyku. Balance BiotiQ to płynny probiotyk z 19 szczepami żywych kultur bakterii, stworzony do codziennego wspierania równowagi mikrobioty. Zawiera żywe bakterie, więc jeśli sięgasz po niego w trakcie antybiotykoterapii, zachowaj odstęp od leku i trzymaj się zaleceń z etykiety. Immun PostBiotiQ to płynny postbiotyk powstający w procesie fermentacji 19 szczepów bakterii, z dodatkiem ekstraktów z dzikiej róży, czarnego bzu i lipy, o formule delikatnej także dla wrażliwego brzucha. A jeśli wolisz gotowe rozwiązanie bez samodzielnego dobierania, jest Zestaw do regeneracji jelit, który łączy kilka produktów w jednym pakiecie.

Oba preparaty mają formę płynu, nie kapsułki. Dlaczego to ma znaczenie, wyjaśniamy w artykule Płynne probiotyki czy kapsułki?.

Suplementy diety nie zastępują leczenia ani zróżnicowanej diety, a wyniki badań nad probiotykami dotyczą konkretnych szczepów i nie przenoszą się automatycznie na każdy produkt. Jeśli bierzesz antybiotyk, masz choroby przewlekłe, jesteś w ciąży albo chcesz podać preparat dziecku, zapytaj najpierw lekarza lub farmaceutę.

Kiedy po antybiotyku trzeba iść do lekarza?

Łagodne dolegliwości trawienne po antybiotyku zdarzają się często i zwykle nie są powodem do paniki. Są jednak objawy, przy których nie warto czekać, bo mogą oznaczać zakażenie C. difficile albo inne powikłanie. Do lekarza zgłoś się, jeśli pojawi się:

  • trzy lub więcej wodnistych stolców na dobę przez ponad dwa dni,
  • gorączka,
  • silny ból brzucha,
  • krew lub ropa w stolcu,
  • objawy odwodnienia, np. silne pragnienie, bardzo ciemny mocz, zawroty głowy,
  • biegunka utrzymująca się mimo odstawienia antybiotyku.

Objawy mogą wystąpić nie tylko w trakcie kuracji, ale i kilka tygodni po niej. Szczególnie uważaj, jeśli masz ponad 65 lat albo opiekujesz się małym dzieckiem, bo u niego odwodnienie rozwija się szybko. Leków zatrzymujących biegunkę nie bierz bez konsultacji z lekarzem lub farmaceutą. Probiotyk, postbiotyk i dieta nie zastąpią diagnostyki ani leczenia.

Probiotyk i antybiotyk: najczęstsze pytania

Czy trzeba brać probiotyk przy antybiotyku?

Nie musisz, to nie jest obowiązek. Z badań wynika, że probiotyki wiążą się z mniejszym ryzykiem biegunki poantybiotykowej, ale dotyczy to konkretnych szczepów. Najlepiej zapytać lekarza albo farmaceutę, co będzie sensowne w Twoim przypadku.

Probiotyk przed czy po antybiotyku?

Ważniejszy od kolejności jest odstęp. Zwykle probiotyk przyjmuje się 2–3 godziny od dawki antybiotyku. Wyjątkiem są preparaty z drożdżami Saccharomyces boulardii i szczepy, dla których producent potwierdza odporność na antybiotyk.

Ile godzin odstępu między antybiotykiem a probiotykiem?

Najczęściej podaje się 2–3 godziny, choć część źródeł mówi o 1–2 godzinach. Najbezpieczniej zajrzeć na etykietę swojego preparatu.

Jak długo brać probiotyk po antybiotyku?

Badania nie wskazują jednego czasu. Zwykle przyjmuje się 2–4 tygodnie po zakończeniu kuracji, ale to punkt odniesienia, a nie zasada. Jeśli dolegliwości nie mijają, idź do lekarza. Mikrobiom potrzebuję długiego czasu do odbudowy.

Jak odbudować florę jelitową po antybiotyku?

Podstawą jest dieta z dużą ilością błonnika, produktów prebiotycznych i fermentowanych oraz czas. Probiotyk albo postbiotyk może być częścią tej rutyny, ale jej nie zastąpi.

Ile trwa odbudowa mikrobioty po antybiotyku?

To zależy od antybiotyku, długości kuracji i od człowieka. U zdrowych mężczyzn z badania skład mikrobioty zbliżył się do wyjściowego po około 1,5 miesiąca, a część gatunków nie wróciła nawet po 6 miesiącach.

Czy postbiotyk można brać razem z antybiotykiem?

Postbiotyk nie opiera się na żywych bakteriach, więc problem przeżywalności probiotyku w obecności antybiotyku dotyczy go inaczej. Można je stosować i tworzą super duet, który uzupełnia nam braki w jelitach.

Czy dziecko może przyjmować probiotyk przy antybiotyku?

Probiotyki często stosuje się u dzieci, ale rodzaj preparatu i dawkę powinien ustalić pediatra. Nasz probiotyk Balance BiotiQ jest preparatem dla dzieci od 3 roku życia.

Podsumowanie: probiotyk po antybiotyku to dodatek do dobrych nawyków

Antybiotyk potrafi zaburzyć mikrobiotę jelitową, a jej odbudowa trwa tygodnie, nie dni. Probiotyk po antybiotyku bywa pomocny, ale badania nie wskazują ani jednego czasu stosowania, ani jednego idealnego preparatu. Liczą się dobór szczepów, odstęp od leku i zdrowy rozsądek. Fundamentem zostają dieta bogata w błonnik, produkty fermentowane, sen i cierpliwość. A gdy objawy są silne albo nie przechodzą, nie czekaj i idź do lekarza.

Jeśli szukasz wsparcia dla jelit po kuracji, zobacz Balance BiotiQ, Immun PostBiotiQ i Zestaw do regeneracji jelit i wybierz to, co pasuje do Twojej codziennej rutyny.

Suplement diety nie może być stosowany jako substytut zróżnicowanej diety. Materiał ma charakter edukacyjny i nie zastępuje konsultacji z lekarzem.

Źródła naukowe

  • Probiotyki a biegunka poantybiotykowa: Hempel S. i wsp., Probiotics for the prevention and treatment of antibiotic-associated diarrhea: a systematic review and meta-analysis – JAMA 2012;307(18):1959–1969, PMID: 22570464.
  • Probiotyki a zakażenie C. difficile: Goldenberg J.Z. i wsp., Probiotics for the prevention of Clostridium difficile-associated diarrhea in adults and children – Cochrane Database of Systematic Reviews 2017;12:CD006095, DOI: 10.1002/14651858.CD006095.pub4.
  • Wpływ probiotyków na odbudowę mikrobioty po antybiotyku: Suez J. i wsp., Post-antibiotic gut mucosal microbiome reconstitution is impaired by probiotics and improved by autologous FMT – Cell 2018;174(6):1406–1423, PMID: 30193113.
  • Odbudowa mikrobioty po antybiotyku: Palleja A. i wsp., Recovery of gut microbiota of healthy adults following antibiotic exposure – Nature Microbiology 2018;3:1255–1265, PMID: 30349083.
  • Czas stosowania probiotyku: Medycyna Praktyczna, Jak długo należy podawać probiotyk po zakończeniu antybiotykoterapii? oraz Czy podawać probiotyk przed planowaną antybiotykoterapią?, 2014.
  • Stanowisko towarzystw IDSA i SHEA: Menninga N. i wsp., Probiotic Use for the Prevention of Antibiotic-Associated Clostridium difficile Infection – Federal Practitioner.
  • Postbiotyki – definicja naukowa: Salminen S. i wsp., The ISAPP consensus statement on the definition and scope of postbiotics – Nature Reviews Gastroenterology & Hepatology, 2021.

Więcej artykułów